ايرانى مذهب آنها به روشنى اشاره دارد . اين تركيب را مؤلفان مسلمان كتاب‌هاى فرقه‌ها ، به آموزش‌هاى مزدك ، كه بنيانگذار انقلابى مذهبى و اجتماعى در روزگار كواذ ساسانى ( 488 - 531 ) بود ، نسبت داده‌اند . انتساب خرمدينيان در دورهء آغازين اسلام به باقيماندهء كسانى كه از جنبش مزدك پشتيبانى مىنمودند ، از سوى پژوهش‌هاى نو نيز تأييد شده است ، هر چند بنيان نام خرمدين را نمىتوان با يقين از روزگاران پيش از اسلام مشتق دانست « 1 » . ماهيت بنيان مذهبى جنبش مزدك پيچيده‌تر است ، به ويژه پيش از تأثير اسلام بر آن . مأخذهاى ما دربارهء اعتقادها و كارهاى مزدك به تقريب به گونه‌اى انحصارى اسلامى هستند ، و بيشتر گزارش‌هاى آن‌ها دربارهء فرقه‌هاى نو مزدكى است كه توجه نويسندگان مسلمان را پس از درگيرى آن‌ها با جنبش‌هاى الحادى در اسلام به خود جلب كردند . مشروح‌ترين گزارش دربارهء آموزش‌هاى خود مزدك كه به خامهء شهرستانى « 2 » يكى از مؤلفان متأخر كتاب‌هاى فرقه‌ها نگاشته شده با ديگر گزارش‌ها تفاوت دارد ، و مأخذهاى آن ناشناخته است . بيشتر چنين پنداشته شده كه شهرستانى همهء گزارش خود را از مرجع مشهور سده نهم دربارهء كيش‌هاى ثنوى يعنى ابو عيسى وراق برگرفته كه از او در آغاز سخن نام برده ، ولى نادرستى اين پنداشت ثابت شده است « 3 » . به پرسش‌هايى كه از گزارش‌هاى مأخذها و از نتيجه‌هاى پژوهش‌هاى نو در ماهيت مذهبى مزدكىگرى سرچشمه گرفته‌اند نمىتوان در اينجا به تفصيل پاسخ داد . تنها چند نكتهء مناسب را مىتوان يادآورى كرد . به نظر نمىرسد كه مزدك بنيانگذار جنبشى كه از او پشتيبانى مىنموده بوده است . روشن نيست كه او خود تا چه اندازه آموزش‌هاى مذهبى و اجتماعى پيروان خود را دگرگون يا اصلاح كرده است .

--> ( 1 ) . دربارهء پيوند ميان مزدكيان و خرمدينيان بر رويهم نگ مقالهء خرميه در دانشنامه اسلام چاپ 2 و احسان يار شاطر فصل مربوط به كيش مزدك در تاريخ ايران كمبريج ج 3 ص 1024 - 991 . ( 2 ) . شهرستانى ، ملل و نحل ص 194 - 192 . ( 3 ) . نگ ابو عيسى وراق « uber die Bardesaniten Marcioniten und Kantaer » ص 221 پانوشت 36 .